Handelingsperspectief hittestress: op zoek naar koele plekken in de stad

Op 25 mei is het rapport ‘De hittebestendige stad – Een koele kijk op de inrichting van de openbare ruimte' aangeboden aan Deltacommissaris Peter Glas. In dit onderzoek van de Hogeschool van Amsterdam (Onderzoeksprogramma Urban Technology), Hanzehogeschool Groningen, Wageningen Environmental Research en Tauw staan richtlijnen die een handelingsperspectief bieden voor gemeenten. Eén van die richtlijnen is het zorgen voor koele plekken in de stad. Samen met onder andere de gemeente Apeldoorn hebben we hiervoor verschillende mogelijkheden verkend.

25 mei 2020

Psychological Equivalent Temperature (PET)

Hitte kunnen we op verschillende manieren meten. De meest bekende is de luchttemperatuur zoals deze gemeten wordt door de KNMI weerstations. Deze weerstations bevinden zich in het buitengebied op een hoogte van 1.5m en zijn afgeschermd van directe zonnestraling, neerslag en wind. De luchttemperatuur is tevens de temperatuur die we dagelijks voorspeld krijgen in het weerbericht.

Straling, wind en luchtvochtigheid zijn echter van grote invloed op het thermisch comfort dat mensen ervaren en dus de mate waarin hittestress kan optreden. Sta je uit de wind, in de zon en is de luchtvochtigheid hoog, dan voelt het veel warmer dan je op basis van de luchttemperatuur zou verwachten. We noemen dit de gevoelstemperatuur of de Psychological Equivalent Temperature (PET). De PET is een combinatie van bovengenoemde factoren (luchttemperatuur, straling, luchtvochtigheid en wind) en is daarom een betere maatstaf voor de mate waarin hittestress kan optreden. 

Veel gemeenten hebben inmiddels zo’n PET kaart laten maken. De kaart maakt inzichtelijk waar in de stad de kans op hittestress groot is. Het biedt echter geen handelingsperspectief om maatregelen te nemen. In het onderzoek De hittebestendige stad - Een koele kijk op de inrichting van de buitenruimte worden daarom richtlijnen voor de inrichting van de openbare ruimte genoemd die wel een handelingsperspectief bieden voor gemeenten. Een van de richtlijnen is ervoor te zorgen dat elke woning op loopafstand een koele plek heeft. Koele plekken houden de stad tijdens hete dagen leefbaar en voorkomen dat mensen de airco in vluchten.

Maar wat is een koele plek, welke afstand is beloopbaar en hoe bepaal je of je stad voldoende koele plekken heeft? Samen met onder andere de gemeente Apeldoorn hebben we hiervoor verschillende mogelijkheden verkend.

Definitie van een koele plek

Een koele plek is wat anders dan schaduw onder een bomenrij. Het moet een plek zijn waar meerdere mensen kunnen verblijven en eventueel kunnen recreëren. Hiervoor hebben we in de analyse een minimale grootte van 200 m2 gehanteerd. De grootte van minimaal 200m2 is ook gekozen omdat deze grootte voor een significant koeleffect kan zorgen (Bacci et al., 2003) en minimaal nodig is om bijvoorbeeld een evenwichtig ecosysteem te vormen (Verploegh, 2016). Als grenswaarde voor de gevoelstemperatuur hebben we een waarde van 35°C gehanteerd. Boven de 35°C spreekt men namelijk over sterke hittestress. Vervolgens wordt de definitie verder verfijnd door smalle stroken groen en plekken direct langs grote wegen buiten beschouwing te laten omdat die ongeschikt zijn als verblijfsplek. Ook koele plekken op privaat terrein zijn eruit gefilterd omdat ze niet publiek toegankelijk zijn.
 

Loopafstand

De afstand die men in de hitte kan overbruggen is tijdgebonden. Voor ouderen – de meest kwetsbare groep voor hitte – is de tijd van actieve beweging (looptijd) bepalend. In 5 minuten legt een ouder persoon 292 meter af tegen 350 meter voor een gemiddeld persoon. De kritieke loopafstand van maximaal 300 meter is uiteindelijk gekozen omdat deze afstand voor gezonde ouderen in 5 minuten te lopen is (Nuijten, 2008). Ook blijkt dat de aanwezigheid van groen binnen 300 meter van de woning het gebruik ervan vergroot en de kans op obesitas verkleint (Toftager, 2011).

Met behulp van een GIS analyse hebben we een selectie gemaakt van alle koele plekken in de gemeente Apeldoorn die voldoen aan het criterium zoals eerder beschreven op een zeer warme dag. Vervolgens is bepaald welke panden meer dan 5 minuten lopen verwijderd liggen van het deze koele plekken. Hiervoor zijn looproutes gedefinieerd op basis van het wegennetwerk van de stad met onder andere ook de fiets- en voetpaden en op basis van twee verschillende loopsnelheden van 2 en 4 km/u. Uit deze analyse blijkt dat bij een loopsnelheid van 2km/u de meeste panden in Apeldoorn binnen 5 minuten lopen van een koele plek liggen (figuur 1).

 

Figuur 1: Loopafstand tot koelte  Apeldoorn - standaard definitie koele plek

 
Definitie van een koele plek - vervolg

Om de definitie van een koele plek beter te koppelen aan verblijfskwaliteit zijn er in het vervolg nog twee analyses uitgevoerd. Als criterium voor verblijfskwaliteit zijn alleen de koele plekken met de aanwezigheid van een gemeentelijke zitbank binnen 15 meter geselecteerd. Op basis van deze uitgangspunten (zie figuur 2) blijken bij een loopsnelheid van 2 km/u veel meer panden verspreid over de stad meer dan 5 minuten lopen van een koele plek verwijderd te liggen.

 

 Figuur 2: Loopafstand tot koelte Apeldoorn - definitie koele plek i.c.m. aanwezigheid gemeentelijk zitmeubilair

 

In een derde analyse is niet de aanwezigheid van een bankje als criterium voor verblijfskwaliteit gehanteerd maar zijn alleen de koele plekken geselecteerd die onderdeel zijn van een groen gebied ter grootte van minimaal 1000 m2. De gemeente kiest uiteindelijk voor deze definitie van een koele plek omdat hiermee gestuurd kan worden op een robuuste groenstructuur en grotere verblijfsgebieden die veel mensen kunnen accommoderen.

Uit deze afstand tot koelte kaart (figuur 3) blijkt dat met name in het gebied rond het centrum van Apeldoorn meer koele plekken gerealiseerd zouden moeten worden om iedereen een koele plek op loopafstand te kunnen bieden. Door de loopafstand tot koelte kaart te combineren met kwetsbare groepen kan de urgentie inzichtelijk worden gemaakt. Dit kan helpen om een prioritering te maken welke gebieden als eerste aangepakt zouden moeten worden. Bij kwetsbare groepen kan gedacht worden aan het inzichtelijk maken van wijken met een hoog percentage ouderen, locaties van verzorgingstehuizen, scholen of kinderdagverblijven. Sommige gemeenten hanteren voor scholen en kinderdagverblijven een grenswaarde van 50 meter zodat inzichtelijk wordt of school- en speelpleinen voldoende koel zijn.  Extra prioriteit kan ook gezet worden op wijken met een hoog aandeel niet-grondgebonden woningen. Deze mensen hebben geen mogelijkheid verkoeling te zoeken in eigen tuin en zijn voor verkoeling dus aangewezen op openbaar groen.

 

Figuur 3: Loopafstand tot koelte Apeldoorn - definitie koele plek i.c.m. verblijfsplek 1000m2


Koelte in gebouwen

Naast koelte plekken in de openbare ruimte kan tijdens een hete dag ook verkoeling worden gezocht in diverse gebouwen. Hierbij valt te denken aan bibliotheken, supermarkten, kerken, musea en theaters. In deze analyse zijn al deze gebouwen in de stad Apeldoorn, ongeacht de toegankelijkheid en capaciteit, meegenomen als koele plek. Op basis van deze uitgangspunten (zie figuur 4) blijken heel veel panden verspreid over de stad meer dan 5 minuten lopen van een dergelijk gebouw verwijderd te liggen. In de praktijk zal verkoeling niet altijd óf in de openbare ruimte óf in een gebouw gezocht worden maar een combinatie van beide. Dergelijke analyses kunnen als toevoeging worden gezien op de bestaande loopafstand tot koelte analyses.

 

 Figuur 4: Loopafstand tot koele Apeldoorn - verkoeling biedende gebouwen

Vervolgonderzoek

Zoals we met bovenstaande voorbeelden hebben laten zien is er nog geen eenduidige definitie voor de verblijfskwaliteit van een koele plek. Als vervolg op het ‘Hittebestendige stad’ onderzoek gaan we de komende zomer in vijf gemeenten op verschillende locaties in de stad metingen en een belevingsonderzoek doen naar wat op een hete dag als een aangename verblijfsplaats wordt ervaren.

Hebt u interesse om deel te nemen aan dit onderzoek? Neem dan contact op met Monique de Groot, monique.degroot@tauw.com.

 

Heeft u vragen over dit nieuwsbericht?

Leg uw vraagstuk voor aan onze experts, wij adviseren graag.